Ο  Άγιος Νικόλαος Πάππας

                                                                        

Το χωριό μας η Πάππα, προεπαναστατικά ανήκει στα Ευρυτανικά Άγραφα *1 και αριθμεί περίπου 50 οικογένειες.( Ο Παππάς).

Όπως μας πληροφορούν οι μελετητές του Ινστιτούτου Μεσογειακών Μελετών (Δ.Κατσαρός και Θ. Ανθόπουλος) ο ορεινός χώρος των Αγράφων , ΄΄ πυκνά κατοικημένος τότε, σε σχέση με τις δυνατότητές του, οργανώθηκε κατάλληλα ώστε να εξασφαλίζει τα απαραίτητα γεωργικά προϊόντα  για τη διατροφή τους΄΄…

Επίσης ΄΄ η παρουσία μοναστηριών καθώς και η ονομασία μιας ομάδας χωριών στα Άγραφα (που ξέφυγαν δηλ. από την Τουρκική καταγραφή)  μαρτυρούν τη δημογραφική ακμή των βουνών της Ευρυτανίας και των γύρω περιοχών κατά την Τουρκοκρατία΄΄.

Το χωριό  πέρα από τις φυσικές ομορφιές, έχει και μια άλλη ΄΄ομορφιά τέχνης΄΄ , ένα αξιοθαύμαστο θρησκευτικό  μνημείο, ένα θησαυρό ανθρώπινης καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Είναι η εκκλησία του Αγίου Νικολάου Πάππας. Ανέκαθεν η ενορία του χωριού μας που βρίσκεται στην πλατεία. Μεταβυζαντινό κτίσμα. Η παράδοσή μας λέει ότι ήταν μικρομονάστηρο της περιοχής.

O Άγιος Νικόλαος, το μικρομονάστηρό μας, - και το λέμε έτσι γιατί λειτούργησε ως τέτοιο και μετά την εγκατάσταση των γύρω οικισμών στη σημερινή θέση που απλώνεται το χωριό – έχει μακρά διάρκεια ζωής. Κατά την παράδοση και από μαρτυρίες γερόντων είχε 5-7 καλογέρους . Αυτό καταμαρτυρείται από  τα έργα στο εσωτερικό όσο και τον εξωτερικό χώρο, όσο και από την κινητή περιουσία (1500γιδοπρόβατα από δωρεές) όσο και την ακίνητη (βακούφικα χωράφια, νερόμυλο, κ.α.). Λέγεται ότι τόπος των καλογέρων ήταν ένα πλίθινο αρχικά κτίσμα δίπλα στην εκκλησία,  στη θέση του σημερινού σχολείου, το λεγόμενο κελάρι. Αυτό το κελάρι χρησιμοποιήθηκε ως το 1920 περίπου ως διδασκαλείο. Οι μαρτυρίες που καταγράψαμε πριν λίγα χρόνια από υπεραιωνόβιους γερόντους αναφέρουν την ύπαρξη κοσμοκαλόγερου στις αρχές του προηγούμενου αιώνα *2 (1905).

Επίσης αυτό το κελί λειτούργησε ως σχολείο και ότι εκεί δίδαξε ο πρώτος δάσκαλος καταγόμενος από το χωριό μας ο Κωνσταντίνος  Ξενιώτης  του Ευαγγέλου, επονομαζόμενος ΄΄Πάγκαλος΄΄.

Ο μετέπειτα δάσκαλος του σχολείου μας την περίοδο του 1981-1982 Κ.Ζήσης έγραψε το παρακάτω άρθρο για τον Άγιο Νικόλαο Πάππας το οποίο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Νέα Εστία. 

*1 : Αναφέρει ο Γάλλος περιηγητής  Πουκεβίλ.

*2 : Μας πληροφορεί ο γηραλέος Μπλούκας Κωνσταντίνος του Δημητρίου και ο παπα- Χάψας Δημήτριος του Νικολάου.

 

΄΄ Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου Πάππας κτίσθηκε όπως προσδιορίζει η ιδρυτική επιγραφή που είναι ακριβώς πάνω απ΄ την πόρτα μπαίνοντας, γύρω στα 1770.μ.χ.

Η εμφάνισή της είναι σεβάσμια και απέριττη. Την κοιτάζει κανείς με ευλαβική κατάνυξη

Όταν ο επισκέπτης ανοίγει την πόρτα αυτής της εκκλησίας και βρεθεί στο εσωτερικό της δεν μπορεί να μην αναρωτηθεί πως είναι δυνατόν  να δημιουργήθηκε και να σώζεται στον ορεινό αυτό τόπο ένα τέτοιας αξίας θρησκευτικό μνημείο. Θα νοιώσει αμέσως το μεγαλείο της θρησκευτικότητας και την εμπνευσμένη τέχνη των ανθρώπων της εποχής εκείνης.

Έχει σχήμα ορθογωνίου παραλληλεπιπέδου με μήκος 15μ.,  πλάτος 8μ. και ύψος 5μ.. Είναι αβεστολιθόκτιστος με τρίκοχη στέγη *3, από κεραμίδια, χωρίς τρούλο, με χαμηλές δρύινες πόρτες και μικρά παράθυρα (0,30μ  επί 0,70μ).

 Έχει νάρθηκα  σε όλη τη Β.Δ. πλευρά  πλάτους 3,20μ  η οποία σκεπάζεται με την ίδια στέγη του κυρίως ναού. Το αριστερό μέρος της Β. αυτής πλευράς καλύπτεται με το παρεκκλήσιο του Αγίου Πολυκάρπου.

Στο δεξιό της Δ. πλευράς υπάρχει καμπυλωτό κτίσμα το οποίο χρησιμοποιείται ως οστεοφυλάκιο. Σε όλες αυτές τις πλευρές του νάρθηκα σώζονται ακόμα οι τοιχογραφίες που το διακοσμούσαν..

Αρχίζοντας από την πλευρά του παρεκκλησίου  κι ακριβώς κάτω από την οροφή την πρώτη σειρά των τοιχογραφιών η οποία όπως και η δεύτερη έχει ύψος 0,55μ., και οι δυο μαζί με την  τρίτη  με ύψος 0,80μ., παριστάνουν σκηνές από τους πρωτόπλαστους.

Η Β. πλευρά μήκους 8,12μ., χωρίζεται από την πόρτα της εισόδου σε δυο μέρη. Το αριστερό έχει τρεις σειρές. Η πάνω ύψους 0,70μ., φέρει τους Αποστόλους και οι επιγραφές είναι φθαρμένες. Στη δεύτερη σειρά έχουμε δείγματα μόνο παραστάσεων ύψους 0,55μ., που συμβολίζουν χορούς οσίων μαρτύρων και προφητών. Η Τρίτη ύψους 1.10μ., έχει δυο αγιογραφίες. Η μια παριστάνει την Παναγία καθισμένη με δυο αγγέλους δεξιά και αριστερά η δε άλλη ομάδα με αγίους και Αγίες.

 Δεξιά της εισόδου βλέπουμε τρεις σειρές. Η πάνω με τους Αποστόλους είναι συνέχεια της Αριστερής σειράς. Η μεσαία που χωρίζεται σχεδόν διαγώνια παριστάνει στο ένα μέρος την κόλαση, στο δε άλλο κάποια φθαρμένη παράσταση με την Παναγία. 

Τέλος  η κάτω σειρά ύψους 0,40μ., και ακριβώς πάνω από το πεζούλι έχει ζωγραφισμένες εικόνες της καθημερινής ζωής που προσπαθούν να συνετίσουν περισσότερο με τις επιγραφές τους άρπαγες , τους ανεπρόκοπους  και όσους δεν πάνε στην εκκλησία ανθρώπους.

 

*3 : Το 1914 η σκεπή του Αγίου Νικολάου ήταν με πλάκες  από πέτρα   μας πληροφορεί παλιότερα  η Ευδ. Κρικζώνη από τη Ρεντίνα που είχε επισκεφθεί τότε το χωριό.

          Η  Δ. πλευρά  έφερε τοιχογραφίες που σήμερα έχουν καταστραφεί ή σκεπαστεί  με μεταγενέστερα σοβατίσματα ή επιχρίσματα. Κάπου –κάπου ξεχωρίζει κάποιο παλιότερο στρώμα και διακρίνονται ίχνη από τοιχογραφίες κ πολλές από τα χωριά αυτά στις 22 Αλωνάρη 1800.

          Η είσοδος του ναού διαστάσεων 0,80μ επί 1,60μ είναι καμπυλωτή  με δυο μονοκόμματες πέτρες στο πάνω μέρος της. Ακριβώς από πάνω είναι η τοιχογραφία του Αγίου Νικολάου χωνευτή και με μπρούντζινο φωτοστέφανο. Εδώ υπάρχουν πολλές δυσανάγνωστες ενθυμίσεις. Μπαίνοντας μέσα  και ακριβώς πάνω από την είσοδο είναι η ακόλουθη ιδρυτική επιγραφή.

 

          ΑΝΕΓΕΡΘΗ ΗCΤΟΡΙ(ΘΗ) Ο ΘΗΟC ΟΥΤΟC ΚΑΙ ΠΑΝ CΕΠΤΟC ΝΑΟC  ΤΩΝ ΕΝ ΑΓΙΕ ΠΑΤΡΟC ΗΜΩΝ ΝΗΚΟΛΑΟΥ ΤΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥ  ΔΙΑ  CΙΝΔΡΟΜΗΣ ΚΕ ΕΞΟΔΟ  ΜΕ ΤΗΝ  ΚΥΝΟΤΗΤΑ  ΤΗC ΠΕΡΑ ΧΟΡΑC ΑΡΧΙΕΡΑΤΕΒΟΝΤΟC ΚΥΡΙΟΥ ΚΩ)( CΤΑΝΤΙΝΟΥ  (ως προειπορέβοντος)  ΗΑΚΟΒΟΥ  ΚΕΠΙΤΡΟΠΕΒΟΝΤΟ C ΚΕ ΙΕΡΑΤΕΒΟΝΤΟ C   ΠΑΠΑ ΙΩ(ΩΑΝΝΗ) ΙΕΡΕΟ C.

Έτος 1770 Αντωνyου ειερέος .

 

Ρίχνοντας μια ματιά ολόγυρα θαυμάζει κανείς  την Αγιογράφηση και γενικά την κάλυψη του εσωτερικού ναού αυτού. Δεν υπάρχει ούτε σπιθαμή να μην είναι ζωγραφισμένη. Ακόμη και τα στασίδια και οι κολόνες που σκεπάζουν τη στέγη είναι διακοσμημένες με διάφορα σχήματα. Στις δυο δε από τις πλευρές δίπλα στο δεσποτικό και απέναντι από το προσκυνητάρι είναι και οι επιγραφές που μας δείχνουν πότε ανακαινίσθηκε ο ναός  με χρονολογία  ΑΨΠΗ = 1788 μήνας Νοέμβρης  3. Εκ χειρός Γεωργίου.

Αρχίζοντας από τη Β. πλευρά του κυρίως ναού και αριστερά του τέμπλου βλέπουμε  μεγαλοπρεπή τοιχογραφία απεικονίζουσα τον Άγ. Νικόλαο τον τιμώμενο του ναού, καθισμένο, με διαστάσεις 0,73μ. χ 1,20μ. . Στη συνέχεια ακολουθούν άλλες αγιογραφίες που παριστάνουν Άγιους και Αγίες όρθιους με ύψος 1μ. που καλύπτουν όλες τις πλευρές. Μερικές μάλιστα απ΄ αυτές φέρουν φωτοστέφανο γλυπτό.

Πάνω απ΄ τη  σειρά αυτή έχει δεύτερη σειρά με αγιογραφίες κ κυκλικές  με διάμετρο 0,28μ. που παριστάνουν και αυτές μεγάλο αριθμό αγίων. Το υπόλοιπο μέρος του τοίχου μέχρι της ξύλινης οροφής καλύπτεται από Τρίτη σειρά τοιχογραφιών που παρουσιάζουν  σκηνές από τη ζωή του Χριστού, ύψους 0,60μ. και πλάτος ανάλογο της παραστάσεως . Οι παραπάνω 3 σειρές του γυναικωνίτη ο οποίος χωρίζεται με δρύινα (δένδρινα )   κάγκελα είναι πιο μεγάλες και απέχουν 0,80μ. απ΄ το δάπεδο που είναι στρωμένο με μεγάλες πέτρινες πλάκες ακανόνιστου μεγέθους και σχήματος.

Το τέμπλο του ναού χωρίς ενδιαφέρον από άποψη γλυπτικής  φέρει αριστερά της ωραίας πύλης τέσσερις εικόνες .

  1. Της Παναγίας, διαστάσεων 0,50μ.  χ 0,80μ. και με την ένδειξη (Διά συνδρομής και δαπάνης παπα-Οικονόμου Ξενιώτη εις μνημόσυνο  αιώνιο, 1887).
  2. Του Αγίου Νικολάου. Έχει την αφιέρωση με χρονολογία 1888, Ιουλίου 27, διαστάσεων 0,52μ. χ 0,80μ..
  3. Της Αγίας Τριάδας. Αξιόλογη εικόνα διαστάσεων 0,54μ. χ 0,80μ. φέρει την επιγραφή (Δέηση του δούλου του θεού Δημητρίου, έτος αψνδ -1754 χωρίς όνομα αγιογράφου).
  4. Του Αγίου Ανδρέα. Η εικόνα αυτή που είναι η τελευταία στη σειρά και μετά την πόρτα έχει διαστάσεις   0,50μ.  χ 0,80μ και δεν φέρει καμία ένδειξη.

Δεξιά της ωραίας πύλης  υπάρχουν οι εξής φορητές εικόνες.

  1. Του Χριστού . Αφιέρωση του Ξενιώτη με χρονολογία 1887, Ιουλίου 3, . Εδώ μάλιστα γράφεται και τα΄ όνομα του ζωγράφου των τεσσάρων εικόνων που αφιέρωσε στο ναό ο παπα-Οικονόμος ως εξής :  ΄΄ Χρ. Μιχαήλ, Αντ. Σμ. Ρ,΄΄.
  2. Του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου με διαστάσεις 0,40μ. χ 0,76μ., και την ίδια ..
  3. Των Τριών Ιεραρχών. Μέγεθος 0,42μ. χ 0,76μ. αγνώστου ζωγράφου και χρονολογίας που μπορούμε να την παραλληλίσουμε  με την προηγούμενη του Αγίου Ανδρέα ως προς την τεχνοτροπία.

Τελευταία και πολύ ενδιαφέρουσα είναι του Αγίου Γεωργίου που δεν βρίσκεται σε καλή κατάσταση αλλά μπορούμε ανεπιφύλακτα  να την τοποθετήσουμε πολύ παλιά χρονολογικά λόγω ζωγραφικής της τεχνοτροπίας  μα και ο ζωγράφος της δεν μας άφησε κανένα στοιχείο διαφωτιστικό.

Εκτός από τις δεσποτικές εικόνες υπάρχουν και άλλες φορητές .

Από αυτές αναφέρω συμβολικά :

  1. Του Αγίου Νικολάου στο προσκυνητάρι 0,46 μ. χ 0,80μ. δαπάνη κ. κ Ηλία Ξενιώτη έτος 1922.
  2. Του Ιωάννη του Προδρόμου 0,32μ. χ 0,50μ.
  3. Της Παναγίας με το Χριστό στην αγκαλιά (0,34μ. χ 0,52μ. ) και οι δυο δεν φέρουν καμία ένδειξη αλλά δείχνουν ότι είναι παλιές.

Το στόλισμα συνεχίζεται και στο ιερό του. Και εδώ έχουμε πλούσια αγιογράφηση που καλύπτει όλες τις πλευρές του. Χωρίς να είμαι ειδικός νομίζω ότι οι τοιχογραφίες αυτές δεν είναι από το ίδιο χέρι. Σε πολλά σημεία διακρίνονται δυο σημάδια της πολυκαιρίας και η άγνοια των περαστικών  και των ντόπιων θέλησαν να αποθανατίσουν το πέρασμά τους.

Στην προσκομιδή υπάρχει ονομαστικός κατάλογος των θανόντων ιερέων και καλογέρων.

Εκεί πρώτος στη σειρά είναι ο παπα- Ιωάννης της επιγραφής ακολουθεί ο Αντώνιος και έπονται άλλοι. Τέτοιος κατάλογος είναι και στην προσκομιδή του παρεκκλησίου αγιογραφημένος 2,5μ. χ 4μ..

Δυστυχώς σήμερα σώζονται λίγα τεμάχια τοιχογραφιών και αυτά με την φροντίδα  του παπα-Δημήτρη Χάψα  ο οποίος προσπαθεί να διατηρήσει ότι είναι δυνατόν κάνοντας μάλιστα και αλλαγή ολόκληρης της στέγης το 1952. Για την αφιέρωση συμπαράστασή του στην μικρή μου έρευνα  και ιδιαίτερα για την αγάπη  και τη φροντίδα που δείχνει για τον παραδοσιακό αυτό θησαυρό  που παρέλαβε από τον πατέρα του, πολύ τον ευχαριστώ.

Προτού τελειώσω αυτή τη μικρή έρευνα θεωρώ σωστό να αναφερθώ και στα άλλα βιβλία του ναού που σώζονται σήμερα από παλιά.

  1. Ευαγγέλιο. (Έκδοση 1889,  φυλάσσεται).
  2. Μηνιαία όλων των μηνών (έκδοση Βενετίας 1880).
  3. Παρακλητική . Εκ του τυπογραφείου Ελλ. Αγ. Γεωργίου 1857.
  4. Ακολουθία Αγ.Ιερομάρτυρος Σεραφείμ Κωνσταντινούπολης  ΑΩΜΘ-1849. με δαπάνη ιερομόναχου Χριστόφορου Ιεράς Μονής Κορώνας  και με συνδρομές των κατοίκων της περιοχής Αγράφων.
  5. Τριώδιο. (έκδοση Βενετίας 1880).

Σε όλα τα πιο πάνω βιβλία και ιδιαίτερα στις πλευρές*4 του ναού μέσα και έξω*5, υπάρχουν πυκνά διεσπαρμένες πάρα πολλές ενθυμίσεις που θα ενδιέφεραν έναν ντόπιο μελετητή όσο ακόμα είναι καιρός για την ιστορία του χωριού και της γύρω περιοχής ΄΄.

 

*4. Θα ήταν παράλειψη αν δεν αναφέραμε τη ζημιά που έχει γίνει και μάλιστα όχι από αλλόθρησκους σε όλες τις τοιχογραφίες .Οι ντόπιοι αλλά και οι περαστικοί διαπιστώνουν αυτές τις ασχήμιες.

*5. …΄΄Οι νεοέλληνες έχουμε κάνει στην πατρίδα μας τόσες βεβηλώσεις και ασχήμιες που είναι πλέον δύσκολο να βρεις κάτι ωραίο για να χαλάσεις ΄΄

Επιμέλεια κειμένου

  Σταύρος Γ.Μπλούκας