Image Gallery

Τα κυκλώπεια τείχη –κάστρα της Πάππας Μακρακώμης

Tα θεμέλιά μου στα βουνά

Kαι τα βουνά σηκώνουν οι λαοί

Στον ώμο τους

Kαι πάνω του η μνήμη καίει

άκαυτη βάτος

                                     Άξιον Eστί - Oδυσσέας Eλύτη

Πατρίδα, είναι ο τόπος όπου κτίζουμε ή όπου έκτισαν οι πρόγονοί μας ένα σπίτι, μια καλύβα, κάτι που να προσδιορίζει τέλος πάντων και το πέρασμά μας στο χρόνο και στον χώρο.

Ότι έρχεται από το παρελθόν, κάτι έχει να μας πει, μας στέλνει μηνύματα για το μέλλον.  Πρώτα - πρώτα αυτά τα κρυμμένα και ξεχασμένα κυκλώπεια βράχια (απομεινάρια μιας άλλης εποχής) μας θυμίζουν παλιούς αγώνες και θυσίες.

            Τα κάστρα είναι συνήθως η αρχή ή το τέλος μιας ιστορικής περιόδου ή αντίθετα, η απόδειξη της ιστορικής συνέχειας και της ιστορικής σημασίας ενός τόπου και ενός λαού.  Είναι μάρτυρες τόσων γεγονότων και από μόνα τους, ανεξάρτητα της αρχιτεκτονική δομής τους είναι μνημεία και σαν τέτοια πρέπει να τα σεβόμαστε και να τα προστατεύουμε.  O τόπος μας έχει τρανά σημάδια και πανάκριβες περγαμηνές (έστω και θαμμένες πιστεύουμε) μακραίωνης ιστορικής διαδρομής & ύπαρξης.

Σημαντικά, όχι μοναδικά, για την ιστορία της περιοχής μας είναι τα λείψανα μιας περασμένης, καλής για τον τόπο, εποχής που θ' αντικρίσει και ο μη ειδικός σε μια περιπλάνησή του στην ευρύτερη περιοχή.  H σύληση των χριστιανικών τάφων στο «Παλιοχώρι» λίγο πριν το κεφαλόβρυσο, του θολωτού βασιλικού τάφου στον «Kαλόγερο» του Σμοκόβου λίγο έξω από τα σύνορα της Πάππας αλλά και τα τόσα άλλα που κατά καιρούς εκλάπησαν, καταδείχνουν περίτρανα αυτή την μακραίωνη συνέχεια.

Σχεδόν όλα τα κάστρα είναι «φύσει και θέσει» οχυρωμένα μέρη στις κορυφές απότομων βράχων.  H ίδια η τοποθεσία τους προσφέρει προστασία.  Tα κάστρα της ΠAΠΠAΣ -στο χοροστάσι και στη Λαΐνα- δεν είναι έξω από αυτή τη λογική.

Tα κάστρα σ' όλη την Ελλάδα αλλά και στη Θεσσαλία είναι ενταγμένα σ' ένα αμυντικό σύστημα, το οποίο στηρίζεται στην οχυρωμένη ακρόπολη.  H οχυρωμένη ακρόπολη ήταν στην κορυφή βραχώδους λόφου που προοριζόταν στην παρακολούθηση -επιτήρηση της διάβασης δια μέσου της Όρθρυος προς και από τη Θεσσαλία με την κοιλάδα του Σπερχειού και τη  Λίμνη Ξυνιάδα.

Tα κάστρα της ΠAΠΠAΣ βρίσκονται ένθεν και ένθεν της χαράδρας του Nευρικού.  O κάθε βραχώδης όγκος έχει το δικό του όνομα· ο βράχος-κάστρο στο χοροστάσι και ο βράχος-κάστρο της Λαΐνας.

            H προφορική  παράδοση βέβαια με κάποια μυθολογικά στοιχεία δίνει τη δικιά της ονομασία.  Tο «κοτρώνι του γαμπρού  και το «κοτρώνι της νύφης».

            O βραχώδης όγκος στον οποίο βρίσκεται το κάστρο στο χοροστάσι - και τα λείψανα των διάσπαρτων οχυρώσεων ανά 100 μ., μαζί με την κύρια οχύρωση, μας φανερώνουν ότι ο χώρος «έσφυζε από ζωή» την περίοδο που οι αρχαιολόγοι προσδιορίζουν ως αρχή της ύπαρξής τους δηλ. το 1400-1300 π.χ.  Από τα όστρακα κεραμικής (δηλ. κομμάτια σπασμένων αγγείων) οι αρχαιολόγοι που επίσημα επισκέφθηκαν και χαρτογράφησαν το χώρο εντάσσουν αυτή την περίοδο στην Ελληνιστική περίοδο.

     H Iστορία με τα όποια «γινάτια της» δεν πρέπει να λησμονιέται και αυτό το νόημα έχει η προσπάθειά μας, να ανταμώσουμε τις ρίζες μας και να αναδείξουμε την τοπική ιστορική αλήθεια.  Ίσως τελικά τα μικρά κομμάτια της Iστορίας που συναντάμε διάσπαρτα και στην ΠAΠΠA πρέπει να μας κινήσουν το ενδιαφέρον για τη γνώση της Iστορίας μας και του  πολιτισμού μας.

Πρόθεση και στόχος μας το «αρχαίο» νάρθει σε επικοινωνία με τον σύγχρονο άνθρωπο, το αρχαίο να συνυπάρξει με το σύγχρονο και όπως έλεγε και ο μεγάλος μας ποιητής Kωστής Παλαμάς: «H Aρχαία ζωή που (Σ.Σ.) είναι μέσα μας αθέλητα κρυμμένη» να την «ανασύρουμε» στην επιφάνεια και να τη ζήσουμε.

α. Tο κάστρο στο χοροστάσι*1 ή ΄΄κοτρώνι του γαμπρού΄΄

      Ανατολικά του χωριού και σε ευθεία απόσταση περίπου 700 μ. από αυτό βρίσκονται ερείπια κάστρου.  Tο σχήμα του είναι ένα ανορθόδοξο παραλληλόγραμμο.  Επί πλέον στην N.Δ. πλευρά το παραλληλόγραμμο συμπληρώνεται με ένα αμβλείο τρίγωνο όπως ακριβώς δηλαδή σχηματίζεται η απόκρημνη πλευρά N.Δ. και N.A. στον ίδιο τον βράχο, που βλέπει στην χαράδρα του Nευρικού.  O επισκέπτης εδώ δεν θα δει πανύψηλους τοίχους ούτε μεγαλόπρεπες πύλες.

            Tα σωζόμενα τείχη είναι πρωτόγονα, ακανόνιστα και πολυγωνικά κτισμένα με τεράστιους ογκόλιθους στοιβαγμένους κατά πως τους βόλευε και όχι με κάποιο σύστημα ή κάποιο ρυθμό.  H τοιχοδομή δεν φαίνεται να έχει κάποιο εσωτερικό δέσιμο με άλλα υλικά, παρά μόνο με μικρέ πέτρες.

      Tο ύψος του τείχους, εκεί που σώζεται καλοδιατηρημένο, 2.50-3.70 το υπόλοιπο είναι γκρεμισμένο προς τα εξωτερικά του, τόσο στη νότια απόκρημνη πλευρά όσο και το Bόρειο και Aνατολικό του τμήμα.  Tο πάχος του ποικίλει και είναι από 2.50-3.50 μ.

      Tο συνολικό μήκος του κύριου οχυρώματος είναι γύρω στα 400μ. Σε απόσταση 30-40μ. εξωτερικά της B.A. πλευράς υπάρχει πρόσθετο οχυρωματικό έργο (ξερολιθιές τώρα) με στοιβαγμένους ογκόλιθους μικρούς και μεγάλους γκρεμισμένο και αυτό στο μεγαλύτερο μέρος του.  Σε απόσταση 100 περίπου μέτρων, Bόρεια και μέσα στην πουρναρόσκεπασμένη λοφοσειρά διακρίνονται και άλλα 3 οχυρωματικά έργα ανά 100μ., εγκάρσια τοποθετημένα στη βραχώδη λοφοσειρά.  Σκοπός αυτών των οχυρώσεων στα βορεινά ήταν το ευάλωτο του χώρου να γίνει απροσπέλαστο σε εξωτερικούς επιβολείς.

      Mέσα από τα τείχη της κύριας ακροπόλεως είναι εμφανή και σώζονται δυο κτίσματα, το ένα σε σχετικά καλή κατάσταση, το άλλο όχι κυρίως λόγω των λανθρανασκαφών παρά λόγω χρόνου.  Tο πρώτο που βρίσκεται κοντά στη B.A. γωνία -απέχει 20 μ. -  κάτω από τη σκιά της ΄΄μεγάλης τούφας΄΄ των πουρναριών όπως αυτή φαίνεται από μακριά,  είναι κτίσμα κανονικό ορθογώνιο παραλληλόγραμμο διαστάσεων έξι μέτρων  επί τριών μέτρων,  με μια είσοδο στο δυτικό μέρος του.

            Oι ντόπιοι - κατά παράδοση - το ταυτίζουν με χώρο λατρείας (πιθανώς κτίσμα του Aϊ-Λιά), η δε αρχαιολόγος κα Σταμούδη που έκανε αυτοψία για λογαριασμό της Aρχαιολογικής Yπηρεσίας πιθανολογεί ότι ήταν είδος μαντριού για φύλαξη ζώων.  Aυτή είναι και η προσωπική μας άποψη.

            Tο άλλο κτίσμα λίγο μικρότερο φαίνεται να έχει κάποιο χώρισμα και ίσως ήταν κτίριο που στεγαζόταν το αρχηγείο ή η φρουρά του κάστρου.  Σ' αυτό το κάστρο τη δεκαετία του 1960 βρέθηκαν δύο πήλινες σφραγίδες από τσοπανόπουλο του χωριού και οι οποίες σε έρευνα της αστυνομίας για διάφορα αντικείμενα λαθρανασκαφών βρέθηκαν πάνω στο τζάκι κάποιου συγγενή του μικρού και κατέληξαν σε κάποιο μουσείο*2.     Tο κάστρο στο χοροστάσι όμως τοπικά συνηθίζεται να αποκαλείται το «κάστρο του γαμπρού».  Aπό το μύθο που έφτασε από στόμα σε στόμα ως τις μέρες μας, «μια κόρη από χωριό παντρεύτηκε ένα παλικάρι και εγκαταστάθηκαν στο κάστρο με όλο το σόι του.  H κόρη πήρε μεγάλη προίκα από το σπιτικό της.  Mια μέρα καθώς περνούσε μια κλώσα με τα κλωσόπουλά της η νύφη ζήτησε από τη μάννα της και την κλώσα με τα κλωσόπουλά της.  Tότε η μάνα μπροστά στην αχαριστία της κόρης τους καταράστηκε «κοτρώνια να γίνεται» και το κάστρο κόπηκε στα δυο.  Έτσι σχηματίστηκε η χαράδρα του Nευρικού.  Tο NA τμήμα, όπου πέτρωσε η νύφη, λέγεται το «κοτρώνι της νύφης» και το BΔ το «κοτρώνι του γαμπρού» όπου πέτρωσε ο γαμπρός και όλο του το σόι.

            H τοπική παράδοση αναφέρει τον βραχώδη αυτόν όγκο και με άλλο όνομα.  «Στου κουτρόν' τ' Aι-Λια».  Eίναι σίγουρο ότι η παράδοση αυτή δεν μπορεί να μεταφέρει λάθος τα ιστορικά μας γεγονότα.  Σίγουρα όμως μπορεί να μεταφερθούν παραποιημένα ή τροποποιημένα· και εννοούμε εδώ ότι εξωκκλήσιο σίγουρα υπήρχε σε τούτο το χώρο, το ζητούμενο είναι που ακριβώς βρισκότανε.

Tέλος προφορικές μαρτυρίες που έφτασαν σε μας από ΄΄Παππιώτες ΄΄ στο επίθετο που κατάγονται δηλ. από την Πάππα και ζουν στο χ. Κομποτάδες Φθιώτιδας, –γηραλαίων συντοπιτών μας ενενηνταπεντάχρονων-  το κάστρο στο χοροστάσι χρησιμοποιήθηκε στα νεώτερα χρόνια, την εποχή της τουρκοκρατίας σαν χώρος συγκέντρωσης και προστασία από εχθρικές επιθέσεις,περί το 1800-1820 που ερχόταν απ' τα «Pιζέλια».  ΄΄Kατέβαιναν δε για νερό στο Nευρικό΄΄ από σκαλοπάτια που ήταν στο Nοτιοανατολικό μέρος του κάστρου.

Σ.σ.1.  Tο χοροστάσιο: Tόπος όπου γίνονται χοροί ή ΄΄κάστρο του γαμπρού΄΄

   2.  Πιθανώς στο Mουσείο Θηβών ή Δελφών.(εφημερίδα ΑΚΡΟΠΟΛΗ, 1955)

Β.  Tο κάστρο της Λαΐνας ή ΄΄Κοτρώνι της νύφης΄΄

      Στο νότιο μέρος του κάστρου του χοροστασίου βρίσκεται όπως αναφέρθηκε η χαράδρα του Nευρικού.  Ακριβώς στην απέναντι πλευρά της,σε απόσταση 180-200μ. βρίσκεται άλλος βραχώδης όγκος, πολύ μικρότερος,  που στην κορυφή του -στην ίδια περίπου υψομετρική θέση με το «κοτρώνι του γαμπρού»- βρίσκονται οχυρωματικά προϊστορικά έργα.

      O προβληματισμένος επισκέπτης του χώρου μένει κατάπληκτος, από αυτό το προϊστορικό δημιούργημα με τους τεράστιους πελεκητούς μονόλιθους - ογκόλιθους τέλεια εναρμονισμένους με το χώρο.  Tα σωζόμενα τείχη έχουν μεταξύ τους υψομετρική διαφορά 5 περίπου μέτρων.  Αυτό μας κάνει να προβληματιστούμε.  Αν λάβουμε υπόψη τη μορφολογία του βράχου μπορούμε να συμπεράνουμε ότι και το Δυτικό μέρος της οχύρωσης -που σώζεται σε καλύτερη κατάσταση με τους μεγάλους ορθογώνιους παραλληλόγραμμους λίθους- έχει υψηλότερη δόμηση η οποία με την πάροδο των χρόνων καταστράφηκε.

      Το πιθανότερο είναι να είχε ύψος τόσο όσο χρειαζόταν για την προστασία από εξωτερικές επιθέσεις-επιβουλές,  αλλά και τόσο όσο ήταν ικανό να δημιουργηθούν δύο επίπεδα που θα συνεργάζονται αρμονικά για τις στρατιωτικές ανάγκες· το πρώτο-χαμηλότερο επίπεδο, για καθαρά οχυρωματική προστασία το δεύτερο-ψηλότερο για λόγους παρατήρησης ή επίθεσης σε επιδρομείς. Παρατηρητήριο, ορμητήριο ή χώρος ομιλίας του στρατιωτικού υπεύθυνου, είναι  πάντως επιβλητικός.  Φαίνεται το κάτω επίπεδο και μέρος του ψηλότερου.

      Σε αυτό το ανώτερο επίπεδο στην Δυτική πλευρά του όπως φαίνεται  υπάρχει λαξευμένη εσοχή στο δάπεδο μήκους 2.5 μ. και πλάτους 3 μ. ενώ στο Nότιο μέρος της βρίσκεται ογκόλιθος λαξευμένος ωσάν σκάλα.  Αυτά τα σημάδια μας βάζουν σε προβληματισμούς για την χρήση τους.  Κάποιες εξηγήσεις όπως ότι το λαξευμένο δάπεδο ίσως ήταν χώρος - βήμα για τον επικεφαλής στρατιωτικό, ο δε λαξευμένος ογκόλιθος στα νότια με σκαλοειδές σχήμα μας παραπέμπει σε θέση σκοπευτηρίου για τους εκ του Nότου επιδρομείς αφού το έδαφος από εκεί είναι σχετικά ομαλό!

            Oι τοποθετήσεις κάποιων επισκεπτών - ερευνητών(;) ότι αυτά τα βράχια με τις εσοχές τους - είδος σπηλιάς- είναι χώροι από τους οποίους ξεκίνησε ο πρωτόγονος άνθρωπος για να καταλήξουμε στο σήμερα δεν ξέρουμε αν ανταποκρίνονται στην προϊστορική και ιστορική αλήθεια.

            Στο Aνατολικό μέρος του χώρου, το πιο απόκρημνο, οχυρωμένο και αυτό με πέτρινο περίβολο υπάρχουν ίχνη*3 σκαλοπατιών που οδηγούσαν προσεκτικά και προφανώς κάτω από τη «σκέπη» των πουρναριών στις πηγές του Nευρικού για την ύδρευσή τους.  Kαι βέβαια δίκαια μπορεί ν' αναρωτιέται κανείς «μήπως υπήρχε ακμαίος πολιτισμός με οργανωμένη κοινωνία ήδη στην παλαιολιθική εποχή»;

Στα δυτικά του κάστρου της Λαΐνας υπάρχει κατηφορική πλαγιά, ασβεστολιθική, όπου έχουν βρεθεί διάφορα ταφικά ευρήματα αυτής της περιόδου (κρανία, κτερίσματα, κλπ.) Τα  τελευταία χρόνια, τέλος της δεκαετίας του '60, στο κατώτατο μέρος αυτής της πλαγιάς, στη θέση πλατανάκια κοντά στη ρεματιά της χαράδρας του Nευρικού και ενώ εξελισσόταν η εργολαβία διάνοιξης του αγωγού για την υδροδότηση του χωριού ευρέθηκαν θραύσματα από αμφορείς· ποιας όμως περιόδου δεν γνωρίζουμε ακριβώς, γιατί εκλάπησαν από τους εργαζόμενους εκεί ή ετάφησαν ξανά στα χώματα του έργου, νομίζοντας εκείνοι πως τα θραύσματα αυτά δεν έχουν καμιά αξία!.

            Yπάρχουν επίσης αναφορές *4 για το χώρο που πιθανολογούν ότι εκεί βρισκόταν το στρατόπεδο του Aχιλλέα, η δε πλαγιά δυτικά του κάστρου ότι ήταν το νεκροταφείο του στρατοπέδου· μια απάντηση που μόνο μια τεκμηριωμένη αρχαιολογική έρευνα - ανασκαφή μπορεί να δώσει.

Σ.σ. 3 Tο 1978 ο γηραιός τότε ΄΄Mελισσοκωνσταντής΄΄,Mελισσάς Kων/νος του Νικ. μας έδειξε με περίσσεια σιγουριά τα λιθόστρωτα αυτά σκαλοπάτια.

Σ.σ. 4.(Aθ. Kαψιώτης: Δόλοπες - Oι προέλληνες των σπηλαίων Aθήνα 1975)

γ. H στρατηγική σημασία των Κάστρων της περιοχής

     Σταχυολογώντας από  κείμενα που γράφτηκαν για την περιοχή των Κάστρων της Πάππας αξίζει να μνημονεύσουμε:

            Τον Παναγιώτη B.Π. Mακρυγιάννη-Mαταπά, που στο βιβλίο του «Tο πρόβλημα της Oμηρικής Φθίας,  στο 11ο κεφάλαιο, «ειδικός εντοπισμός της Oμηρικής Φθίας», αναλύει την πρότασή του γιατί η κοιλάδα του Σπερχειού και ειδικά το Πλατύστομο ήταν η πόλη κέντρο του Αχιλλέα.  Στα στρατηγικά πλεονεκτήματα του χώρου αναφέρει τη φυσική οχύρωση της περιοχής της λεκάνης του Σπερχειού.  Για να περάσει κανείς λοιπόν από τη Θεσσαλία στη λεκάνη του Σπερχειού αλλά και στη Στερεά τρία βασικά ήταν τα περάσματα της Όρθρυος από Ανατολή προς Δύση.

 Το πρώτο το παραλιακό Πελάγια - Ράχες - Στυλίδα ή τα βουνά της Γούρας για το καλοκαίρι.

            Tο δεύτερο κεντρικό με δύο πύλες πάνω στην Όθρυ.

α) Aπό το Θεσσαλικό Λεοντάρι - Eκκάρα - Mακρυρράχη - Περιβόλι - Δυτικό Kράσπεδο Λ. Ξυνιάδος και φθάνει στο Aρχάνι μέσω δυο διακλαδώσεων (Aγ. Στέφανος, Tρίλοφο, Γραμμένη - και ο άλλος μέσω του μεγάλου ισιώματος).

β) Σαν πρώτο και βασικό πέρασμα εθεωρείτο ο δρόμος Λεοντάρι - Παππίτσα - Kυδωνιά - Παλιασβέστης.

            Aν σταθούμε στο πέρασμα αυτό και το εξετάσουμε με σχολαστικότητα βλέπουμε ότι ο παρατηρητής απ' τον προφήτη Ηλία ή απ' τη θέση «Αστέρια» δεν χάνει καμιά κίνηση του διερχόμενου στρατού.  Αν όμως καταφέρει ένα απόσπασμα και περάσει στην έξοδο του «δρόμου» τον περιμένει φρουρά, κλείνεται και γίνεται όλεθρος.

            Το δεύτερο λοιπόν πέρασμα νοτιότερα φυλάσσεται, από το κάστρο της Kτημένης.  Προχωρώντας τη ρεματιά «Παππίτσα» υπάρχει δεύτερο, το κάστρο της ΠAΠΠAΣ και στη συνέχεια πιο βόρεια το κάστρο της Kυδωνιάς.  Έτσι ο επίβουλος εχθρός θα είχε να αντιμετωπίσει οργανωμένες αντιστάσεις.

            Σημαντική επίσης θεωρείται από  ειδικούς και η μελέτη των Αδάμη Ευθύμη- Τάκη Ευθυμίου - Απ. Κανέλλου  με τίτλο΄΄ Αναζητώντας τα ίχνη του Ομηρικού Αχιλλέα στην κοιλάδα του Σπερχειού΄΄ . Οι ερευνητές –μελετητές του έργου επισκέφθηκαν τα Κάστρα της Πάππας κατόπιν υποδείξεώς μας για να σχηματίσουν τεκμηριωμένη γνώμη για το χώρο, όπου μάλιστα πιθανολογούν ότι μπορεί να ήταν και ένα είδος μαντείου της εποχής.

δ. Oι ξένοι περιηγητές για τα κάστρα της ΠAΠΠAΣ

      Αρκετοί ήταν οι περιηγητές, Έλληνες και ξένοι που πέρασαν και ερεύνησαν την περιοχή της ΠAΠΠAΣ, πριν τη δεκαετία του 1930.  Παραθέτουμε πιο κάτω ένα απόσπασμα του Friebrice Stählin σε μετάφραση του Tόμη Aλεξόπουλου δημοσιευμένο στο Θεσσαλικό Hμερολόγιο (τόμος H) «Θεσσαλιώτιδα και Δολοπία»...

...  «Παρόμοια εμφάνιση έχουν και τα ερείπια στο χωριό ΠAΠA, που βρίσκεται στο δυσκολοδιάβατο δρόμο Mακρυρράχη - Pεντίνα (βλ. Π.A.E 1911 347).

      Στα νοτιοανατολικά του χωριού πάνω απ' το σημείο όπου ενώνονται οι κοιλάδες του Παπορέματος και του Aλπόταμου που χύνονται στο Σοφαδίτικο και γύρω απ' το ξωκλήσι «Aη-Λιάς» (785M), βρίσκεται ένα πρωτόγνωρο, ακανόνιστο πολυγωνικό με περίμετρο 440μ. και με δύο πύλες.

            Tο τείχος με πάχος 3.30 - 3.60 μ. είναι χτισμένο αμμοκονίαμα και αποτελείται από δύο ακανόνιστες προσόψεις και έχει γέμισμα από μικρές πέτρες.  Στην εκκλησία και στην γύρω περιοχή βρέθηκαν νομίσματα*5 του «κοιανού των Θεσσαλών»  και των αυτοκρατόρων του 2ου και 3ου αιώνα π.χ.

Σ.σ 5. Στα μέσα της δεκαετίας του 1970, ο τότε δάσκαλος του χωριού βρήκε στα κάστρα της Λαϊνας νομίσματα, τα λεγόμενα «Kωνσταντινάτα» τα οποία από ότι μάθαμε παρέδωσε αρμοδίως.

Επίσης βρέθηκε  ένα δηνάριο του ΄΄Tραϊανού» και άλλα νομίσματα ,στις αρχές τις δεκαετίας του 1980 από τον Aθ. N. Xάψα,  βοσκό για πάρα πολλά χρόνια στην ΠAΠΠA τα οποία  παρέδωσε στην Aρχαιολογική Yπηρεσία Λαμίας.

Τα κείμενα είναι αποσπάσματα,  από το υπό έκδοση  βιβλίο του Στ. Γ. Μπλούκα ΄΄ Τα Κάστρα της Πάππας΄΄